حسن بهگر

behgar@iranliberal.com

چون ما نمی توانیم کتاب مقدس را از بین ببریم ،
این کتاب ما را از بین خواهد برد.
برنارد شاو

چندی است از نامه ی آقای سروش خطاب به « علما» می گذرد که بقول خود دق البابی کرد و توصیه نمود که به عنوان اعتراض به نجف هجرت کنند ولی پاسخی از آیات عظام نشنید گو اینکه ندادن جواب نیز نوعی جواب است. اما مخلص به فکر افتادم که از چه زمانی و تحت چه شرایطی این «علما» راه نجف را پیدا کرده اند. پس از جستجو متوجه شدم که این هجرت پس از قدرتگیری افغان های سنی مذهب در ایران رخ داده است. بد نیست ببینیم چگونه بوده است آن داستان.

حکومت صفویه با تغییر یک شبه ی مذهب از سنی گری به شیعه گری و سختگیری های خود، افغان ها و بسیاری از کردها ی سنی را از خود راند و تاریخ ایران شاهد یکی از مهاجرت های بزرگ ایرانیان پس از حمله ی اعراب شد و بسیاری از نویسندگان و شعرای ایران راهی دیار دیگر از جمله هندوستان گردیدند. وقتی شاه اسماعیل در تبریز بسیاری از مردم را گردن زد و «علما»ی سنی را به دین شیعه فراخواند برخی نپذیرفتند و عده ای از آنها نیز یکشبه تغییر دین دادند و سٌب (دشنام و نفرین ) اصحاب پیامبر یعنی عمر و ابوبکر و عثمان گفتند و عمری هم یه سربلندی و نیکنامی گذراندند! دنیا به کام این علمای نودین شد و چون به مشروعیت حکومت جدید مدد می رساندند «عالم » بودن به کسب و کار پردرآمدی تبدیل شد و شغل «ملا باشی » در صدر امور واقع گردید و دست اندازی این طایفه به اموال مردم به ویژه املاک آنها تحت عنوان وقف رواج پیداکرد.

تا آن زمان جهان شیعه تهی از این « علما» بود و شاهان صفوی به واردات شیوخی چون مجلسی ، بهایی و حرٌر عاملی اقدام کردند و لقب شیخ الاسلامی به آن ها بخشیدند و آنها را درصدر امورکشوری نشاندند. همچنین شاه عباس سفیرانی را در معیت سرآنتونی شرلی انگلیسی و حسینعلی بیات به دربار پاپ فرستاد و مراسم سینه زنی و زنجیرزنی را از کاتولیک ها ی متعصب که عزای مصلوب شدن عیسا را برگزار می کردند برای عزاداری وقایع کربلا کپی برداری کرد و این رسم را در ایران ساری و جاری ساخت.

ملایان توجیه گر سیاست های شاهان مقتدر صفوی چون شاه عباس بودند و تن به هر خفتی می دادند ولی در عوض به مردم بیچاره زور می گفتند چنان که شاه عباس « فرمان ریش تراشی عام» داد که در شهرهای ایران حتا ریش سادات و علمای بزرگ هم تراشیدند اما آنها دم برنیاوردند ولی در عوض برای مذاهب دیگر مزاحمت ایجاد کردند آنچنان که در اصفهان و کرمان و شیراز چند بار به جان زرتشتیان افتادند و حتا قتل عام کردند و به مسیحیان و ارامنه نیز بسیار سخت گرفتند و با وجود آن که اجداد صفویه صوفی مسلک بودند حتا صوفیان نیز در امان نماندند. سرانجام زرتشتیان برای مقابله با ملایان با محمود افغان دست به یکی کردند و به آن فتنه یاری رساندند. شاه سلطان حسین که دل در گروی مشورت ملایان بسته بود و در برابر حمله دشمن با خواندن اوراد و ادعیه چشم انتظار لشکر اجنه و امداد غیبی بود، اصفهان پایتخت ایران را به مدت ۹ ماه دچار محاصره و قحطی کرد به نحوی که « اهل شهر از گوشت سگ و گربه گذشته چرم و پوست کهنه را جوشانده و سد رمق می نمودند و چون این گونه چیزها نایاب شد به خوردن گوشت انسان اقدام نمودند و بر سر یک جنازه چندین نفر حاضر شده برای خوردن گوشت انسان نزاع می نمودند و کار به جایی رسید که یکدیگر را می کشتند و می خوردند، چنان که پدر و مادر و فرزند را بکشتند و خوردند و هرکسی خواست از این بلیه نجات یابد و از شهر در آمد به شمشیر افغان کشته گشت.»(۲)

سردسته «علمای» دربار شاه سلطانحسین « علامه » مجلسی بود که با دست خود تاج بر سر شاه سلطانحسین گذاشته بود و با یاری سایر «علما» چون آقا جمال خوانساری ، محمد باقر حسینی صدر خاصه ، میرزا نجف حسین حسینی صدر ممالک ، شیخ جعفر قاضی و… فعالیت پی گیری برای مبارزه با گروه های غیرمسلمان داشت. (۳) همین علما کار را بدانجا کشاندند که شاه سلطانحسین مجبور به نوشیدن جام زهر شد و خود به استقبال محمود افغان رفت و تاجی که علامه مجلسی بر سرش گذاشته بود خودش بر سر محمود افغان گذاشت.

در تسلط کوتاه مدت محمود و اشرف افغان نیز تعصب سنی گری آتش سوزاند. ملا زعفران سنی متعصب فتوا داد که اصفهانی ها رافضی اند و کافرند و به استناد آن هرچه خواست کرد. در این شرایط ناگوار بود که « علمای» اعلام که مردم را به این بلایا دچار ساخته بودند از ایران به نجف مهاجرت کردند تا رخت عافیت بپوشند.

آقای سروش امروز که این علما در نهایت رفاه هستند و هرگونه مال و منال دارند و دستشان بر پول نفت گشاده است (از آیت الله مکارم شیرازی گرفته تا آیت الله مصباح یزدی که همه مایحتاج مردم از قبیل قند و شکر در انحصار دارند و یکباره در شب جشن نوروز آن را ۱۰۰ تا ۱۵۰% گران تر می کنند) انتظار دارد به نجف بروند که چه بشود؟ آنها نجف را به ایران آورده اند و امروز قوه ی قضاییه و قوه ی مقننه و قوای انتظامی کشور هم در دست نجف زادگان است .
این دق الباب هیچوقت پاسخی نخواهد داشت مگر آن که باز مملکت گرفتار مصیبتی از نوع فتنۀ افغان بشود. در آن صورت هم حاجت به فراخوان نخواهد بود، علمای محترم دو پا دارند دو پا هم قرض خواهند کرد و این بار نه به نجف بلکه به شام(سوریه) مهاجرت خواهند نمود. احتمالاً آنها که دینشان مدرن هم هست بعضی به اروپا خواهند رفت و برخی هم به سبک خود آقای سروش در آمریکا مجاور خواهند شد که منطبق با اقتضای زمان رفتار کرده باشند.

۱ – « در سال ۱۶۷۱ تنها در آذربایجان جنوبی چهل روستا ، ۲۰۰ خانه ، ۹ گرمابه ، ۸ کاروانسرا ، همه ی میدان بازار و بازارچه سرپوشیده عمده فروشی و ۲۰۰ دکان دیگر و حق دریافت عوارض از همه ی بازرگانان در مرکز ، ۱۰۰ خانه و ۱۰۰ دکان در قزوین و چند کاروانسرا و گرمابه در مغان و گیلان و گرگان زمین و دیگر اقلام پردرامد فقط در اختیار اوقاف مسجد صفویه در اردبیل بود.»مرتضا راوندی – در خلال زندگی ایرانیان – (رویه ی ۱۵۵)
۲- به نقل از باستانی پاریزی محمد ابراهیم – سیاست و اقتصاد عصر صفوی چاپ سوم (رویه ی ۳۴۶) سال ۱۳۶۲ انتشارات صفی علیشاه
۳- منصور صفت گل – ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی( رویه ۲۲۱) موسسه خدمات فرهنگی رسا ۱۳۸۱

بازگشت به رویه ی نخست

حسن بهگر

مقاله ی « پردۀ اصلاحت فرو می افتد » موجب گلایه و انتقاد برخی از خوانندگان شد که گویا تصور کرده بودند من با هر گونه تغییرات تدریجی و یا اصولاًً با هر نوع اصلاحاتی مخالفم . البته این امر تازه ای نیست در سال ۵۷ نیز شاهد همین نوع واکنش ها بودیم . هر نوع انتقادی که خلاف مصلحت تصور می شد حواله می گردید به پس از آمدن امام و پیروزی انقلاب و اگر پافشاری می کردید متهم به هواداری از شاه و آمریکا می شدید. دستکم این تجربه از آن روز برایم حاصل شد که ما نیازمند انتقاد مستمر هستیم تا به چاه ویل دیگری نیفتیم. سوء تفاهم منتقدان می تواند ناشی از نشناختن جنس حکومت توتالیتر باشد آن هم از نوع مجهز به ایدئولوژی اسلامی اش که نه تنها اصلاح بردار نیست بلکه برانداختنش نیز بسادگی امکان پذیر نیست. ولی بالاخره باید چشم به واقعیت گشود.
من به عنوان یک فرد دمکرات از هرگونه اصلاح در جهت دموکراسی و حاکمیت ملت و آزادی استقبال می کنم. کیست که نداند آسایش و رفاه مردم ستمدیده ی ایران پس از جنگ و تحمل صدمه های بسیار حاجت به خشونت بیشتر ندارد و هر چه کم زحمت تر به دست بیاید بهتر است. افزون بر آن شرایط ایران در منطقه بحرانی است و زمزمه هایی راجع به حمله به کشور نیز شنیده می شود که خوشایند هیچکس نیست. بدیهی است هر گونه تغییر تدریجی می تواند این خطرها را رفع کند و هزاران امتیاز دیگر هم دارد که همه می دانند و تکرار نمی کنم. اما تاریخ نشان داده است که دیکتاتورهای ایران دوراندیشی و مصلحت بینی نداشته اند و تا هنگامی که مردم جانشان بر لب نرسیده و قیام نکرده اند به کشتار و استبداد ادامه داده اند.
گفتیم جمهوری اسلامی اصلاح طلبی را بر نمی تابد ولی حال از این گذشته آیا اصلاح طلبان حکومتی و غیر حکومتی هیچگاه گفته اند که چه چیزی را می خواهند اصلاح کنند و تا چه حد اصلاحش کنند؟ دوران هشت سالۀ خاتمی بدون یک برنامۀ معین و بدون ثمربا لبخند درمانی به پایان رسید در حالی امکان همه گونه مانور موجود بود و اگر هم نبود طرف می توانست اقلاً این اندازه انصاف داشته باشد که استعفا کند. ولی دیدیم که نه فقط کناره نگرفت، بلکه اعتراضات ۱۸ تیر به شدیدترین وجه سرکوب کرد و و مقداری هم فحش حواله ی دانشجویان کرد. از این گذشته به هیچکدام از وعده هایش نیز عمل نکرد. امروز هم که شکاف بین خط امامی های سابق و حکومت تحت عنوان رهبران سبز عمیق شده است باز حکایت تغییری نکرده است زیرا هنوز رهبران خودخوانده نمی دانند چه چیزی را می خواهند اصلاح کنند یا اگر می دانند مردم را محرم نشمرده اند تا به آنها نیز بگویند.
هر وقت از خود می پرسم واقعا دغدغه ی اصلی اصلاح طبان چیست، می بینم درمرحله ی اول حفظ نظام جمهوری اسلامی است . در این مورد اختلافی با حاکمیت ندارند با این تفاوت که دستشان از قدرت کوتاه است. رهبران سبز حتا یک سابقه کوچک مقاومت در برابر استبداد و به نفع مردم ندارند که امروز به پشتوانۀ آن بتوانند مدعی تفاوت خود با رقبایشان باشد. آیا شنیده اید که صحبتی از دموکراسی و آزادی بکنند؟
مگر مردم در سال ۵۷ بعلت نداشتن دسترسی به قران و نماز و کمبود سینه زنی و تعزیه بپا خاستند ؟ مردم با دیکتاتوری شاه مخالف بودند و حالا هم با استبداد ملایان مخالفند. از این رهبران بپرسید که چرا شعار آزادی و دموکراسی نمی دهید؟ اگر واقعا هوادار انتخابات آزاد باشند خود نیک می دانید هزاران انسان فرهیخته و کاردان و با صلاحیت راه به انتخابات جمهوری اسلامی ندارند. انتخابات یکی از جلوه های دموکراسی است. اینها چرا از بردن نام دموکراسی و آزادی روگردانند و فقط به تقلب دستچین شدۀ «انتخابات » خود معترضند؟ حضرات همواره از دیکتاتوری آقا محمدخان قاجار و محمدعلیشاه و رضاشاه و محمدرضاشاه می گویند ولی به خمینی که می رسند خاموش می شوند. از خمینی که روی دیکتاتورهای تاریخ را روسفید کرده هیچ نمی گویند سهل است، تعریفش را هم می کنند و می گویند که می خواهیم به آن دوران خوش یازگردیم! صحبت حزب واحد که شده شعار حزب فقط حزب الله رهبر فقط روح الله را فراموش کرده اند، حزب جمهوری اسلامی را هم یادشان رفته، رفته اند سراغ حزب رستاخیز!
خوشبختانه مردم در شناخت اهداف اصلی و منافع اساسی خود دچار تردید نیستند و با دیکتاتوری و حکومت دینی مخالفند و این با خواست اصلاح طلبان تفاوت ماهوی دارد. رهبران جنبش باید مصلحت عموم و منافع مردم را مورد نظر داشته باشند اگر چنین نکنند بدین معناست که مردم را لایق مشارکت در حکومت نمی دانند یعنی در نهایت خودشان لیاقت رهبری این مردم را ندارند .
کسانی که ایراد می گیرند می گویند باید قدم به قدم راه مبارزه را طی کرد و اهداف مطرح شده در تظاهرات رادیکال و تندروانه است. انصاف بدهند آیا پس از ۱۰۰ سال مبارزه ی ملت ایران در راه مجلس و قانونیت و جدایی دین از دولت، شعار قانونیت ، مجلس و جمهوری ایرانی حرف بی مسئولیت است؟ تندروی است؟ چپگرایی بی حساب است؟
اصولاً پرسش اینست که مردم باید خود را همراه خواست مدعیان فعلی رهبری کنند یا این رهبری است که باید در راه تحقق خواست های مردم بکوشد؟ خواست مردم روشن است : از زندگی زیر بار استبداد دینی جان به لبشان رسیده و اگر تا به حال نیز آسیبی به وجود مبارک کروبی و موسوی نرسیده است فقط به خاطر مردم بوده است و بس وگرنه تجربۀ سی ساله نشان داده است که حاکمیت جمهوری اسلامی برای از بین بردن دوستانی که یک شبه دشمن می شوند و سد راه می گردند کوچک ترین تردیدی بخرج نمی دهد. مساوات در جمهوری اسلامی مساوات در کشتن است که در آن خودی و غیرخودی و قوم و ایدئولوژی و جنسیت راه ندارد. مردم با حضور خود در مبارزه و برای تحقق آرمان های خود کشته دادند ، زندانی کشیدند و همچنان زیر فشارهستند ولی قدرت معنوی عظیمی برخاسته از مظلومیت و حقانیت خود را که دنیا نظاره گر آن بود در دامان رهبران سبز گذاشتند که عاطل ماند. آخر این شد که توصیه کردند مردم به خانه بروند! قدرت با حقانیت تعریف می شود نه با سرکوب، بکاربردن نیروهای سرکوب توسط حکومت نشانۀ اقتدار و قدرت نیست بلکه بیانگر هراس رژیم از مردم است و نشانۀ آگاهیش به از دست دادن حقانیت خود. اگر حکومت اسلامی حقانیت ندارد برای هیچکس ندارد. نه برای مصباح یزدی نه برای کروبی.
رهبری سبز در استراتژی ابهام دارد و در تاکتیک تزلزل . این دو نفر که دائم با یکدیگر جلسه می کنند هنوز بعد از یک سال نتوانسته اند شعاری بدهند که مردم را به دور خود جمع کند.
«رأی من کو» که کهنه شد و به جایی هم نرسید. آنچه را در سیاست داخلی از عهده برنمی آیند در سیاست خارجی تلافی می کنند و تندروی پیشه می نمایند. در مورد مناقشه ی اتمی که حساس ترین مطلب است تمام کوشش خود را می کنند که یک وقت احمدی نژاد با دول غربی کنار نیاید. اگر به ترتیب معمول پرخاشجویی بکند می گویند ماجراجویی، اگر بخواهد توافق کند میگویند در برابر دشمن زانو زدی. آخر کدام یک ؟! تازه قطعنامه هم که تصویب می شود می گویند تقصیر تو بود. در مورد حمله اسراییل به کشتی های کمک رسان غزه هم دیدیدم که این حضرات سکوت و خاموشی پیشه کردند و جویبار بیانیه هایشان خشکید. چفیه را گذاشتند در صندوق خانه.
از وقتی در این سایت(ایران لیبرال – بقیه گویا خیلی حواسشان نبود) این روش مضحک تندروی در خارج و محافظه کاری در داخل مورد انتقاد قرار گرفت به خود آمدند و بعد از چند هفته مشغول جبران مافات شدند، آن هم به چه ترتیب بی آبرویی. از یک طرف شعاری را که در ایران داده شده جلوی چشم چند میلیون آدم قلب می کنند و خم به ابرو نمی آورند. از طرف دیگر هم یک نق بی معنایی راجع به اتم می زنند که همه خاصیتی دارد جز این که معلوم کند سیاستشان کدام است.
تندروی، در آزادی خواستن مردم ایران نیست، در به هم بافتن این حرفهای بی سر و ته در زمینه ی سیاست خارجی است. بی مسئولیتی هم در پافشاری بر خواست های بر حق مردم نیست نه در بی اعتنایی به آنهاست. حضرات در هر دو سر داستان از کیسه ی ملت مایه می گذارند: هم از آزادی و حقوق اولیه اش و هم از حقوق بین المللی اش! همۀ اینها برای پایین کشیدن احمدی نژاد، وگرنه برای مردم همان اندازه اعتبار قائل هستند که خود و آن امام راحلشان که سر قبرش فاتحه می خوانند و سر ارث اش دعوا می کنند.
حقیقت را نه می توان با جولان دادن در تلویزیون های خارجی پوشاند و نه با راه انداختن سایت های رنگارنگ و نه با هوچیگری در سایت های اجتماعی و نه با چریکهای سایبری در سایت بالاترین. یک عمر تجربه به ما نشان داده که در کار سیاست آبرو از خدمت به مردم می آید نه از چیز دیگری. یک عمر را که به این مردم بد کردید، بکوشید تا فرصتی باقیست جبران مافات کنید.
behgar@iranliberal.com

حسن بهگر

پرده ی اصلاحات در حال فرو افتادن است و بازیگران هوادار استبداد اسلامی از صحنه خارج می شوند. نوبت اسلامگرایان گذشته است. ایران باید به آزادی و دموکراسی دست یابد حال باید دید چه کسانی برای تحقق این آرمان های مردمی و برپایی جمهوری ایرانی به صحنه ی سیاسی خواهند آمد.

جنبش مردمی در ۲۲ خرداد سال گذشته با شعار رأی من کو آغاز شد که خیلی زود تبدیل به مرگ بر استبداد و مرگ بر ولایت فقیه گردید و مدعیان رهبری را در مقابل کار انجام شده ای قرار داد. اینها ناچار بودند که از یکسو با حکومت به نحوی مخالفت کنند که نه سیخ بسوزد و نه کباب و از سوی دیگر کوشش کنند که پشتیبانی مردم را از دست ندهند.

از ویژگی های رهبری آن است که آرمانی را برمی گزیند که مقبولیت عامه و ملی دارد و در عمل نشان می دهد که کاردانی رهنمون کردن مردم به این هدف را دارد. می دانیم موسوی و کروبی هدف و شعار ثابتی هنوز نتوانسته اند ارائه دهند اما خبط و خطاهای مکرر آنها در ۲۲ بهمن و ۲۲خرداد نشان داد که در عمل هم ناتوان و ناکارآمد هستند. در حقیقت در فصل اول این حماسه آنها مرده بودند بویژه در روز عاشورا که مردم منتظر دستور آنها نماندند و خود به صحنه ی مبارزه شتافتند.
شک نیست که موسوی و کروبی هواداران خود را دارند و همواره نیز سعی کرده اند که ستون اصلی را سبز و اسلامی نگهدارند و طیف های دیگر را بدور آن گردآورند ولی از آن جا که امر بر خودشان مشتبه شده است نمی خواهند بپذیرند که انبوه میلیونی مردم از تضاد آنها با حاکمیت استفاده می کنند و به میدان می آیند وانتخاب بین احمدی نژاد و موسوی فقط بهانه است. از این روست که گاهی برخی شعارها را منع می کنند ، برخی را منکرمی شوند و در مورد شعار «نه غزه نه لبنان» محسن کدیور اصلاً شعار را وارونه جلوه داد و آشکارا دروغ گفت و آب پاکی رو دست همه ریخت. عجب نیست اگر اینان که از یک شعار نه غزه نه لبنان چنین برمی آشوبند، از دموکراسی و آزادی سخن نمی گویند و هرچه می گویند مخالفت با لائیسیته و سکولاریسم و تبلیغ بازگشت به دوران خوش خمینی است.
آیامردمی که در انقلابات و جنبش های گوناگون در یک قرن گذشته برای برپایی قانونیت و عدالت و مجلس بارها بپا خاسته اند و خون داده اند و بارها متحمل زندان و شکنجه شده اند مستحق حکومت غیر دینی و آزاد نیستند؟
این گروهی که به یمن انقلاب ۵۷ از اعماق جامعه برآمدند و به حکومت رسیدند و امروز از جانب دوستان دیروزشان رانده شده اند حتی اینقدر خود را به مردم ایران مدیون نمی دانند که در این فرصت قدمی در راه احقاق حقوق آنان بردارند؟
این چگونه رهبری است که در۲۲ بهمن با تاکتیک غلط به لشکر حاکمیت مدد می رساند و در ۲۲ خرداد از دولت سرکوبگر طلب مجوز برای تظاهرات می کند و سرانجام دعوت به خانه نشینی؟
در رویدادهای بزرگ است که رهبران تصمیمات بزرگ اتخاذ می کنند و این تصمیمات حتماً بدون خطر نیست . مگر می توان یک حکومت تا دندان مسلح جبارو توتالیتر را بدون قبول خطر مجبور به تسلیم کرد؟ در هر جنبشی حرکات ناخواسته فراوان است و اغلب غیر قابل پیش بینی ولی وقتی هدف روشن باشد حرکات خارج از محدوده و سخنان نابایسته ره بجایی نمی برد. اما وقتی ابهام در هدف و تزلزل در عمل باشد حکومت خودگم کرده که زیر ضربات معترضان میلیونی به لرزه در آمده فرصت می کند تا به خود بیاید و اقتدار خویش را باز یابد. مسلم است که در این موارد استخاره و اگر و مگر کارساز نیست و رهبری گرچه با مجموعه ای از مسایل بغرنج سروکار دارد باید بر موقعیت مسلط شود و حساب شده و قاطعانه عمل کند. اگر این قابلیت در کار نباشد یعنی رهبری در کار نیست.
آن چیزی که ما در عمل از این مدعیان پهلوانی می بینیم روشن نکردن صریح و روشن هدف و مقصود است و آن چه همواره در سخنانشان مفقود است دموکراسی و آزادی است. این نیست مگر آن که خود نیک می دانند دموکراسی و آزادی در چارچوب یک حکومت دینی غیرممکن است و همین است که فلجشان کرده. امروز از اقتدار حکومت اسلامی که مذهب رکن اساسی آن است بشدت کاسته شده و آبرویی برا ی مجریان و مبلغان دینی باقی نمانده است، حکومت حقانیت خود را از دست داده و اقتدارش نه قانونی است نه مشروع و فقط به سرنیزه تکیه دارد. در این وضع نباید لحظه ای آرامش گذاشت. این حکومت در طی سال گذشته هزاران نفر را زندانی و بیش از سد نفر را به فجیع ترین شکلی قصابی نموده و افتضاحات و جنایات سیاه چال ها و کهریزک ها کوس رسوایی اش را در جهان نواخته است. همه ی اینها به جنبشی که با شجاعت و در نهایت آرامش خود به میدان آمد یک اقتدار معنوی بخشیده ولی متأسفانه تمام این سرمایه که به قیمت خون جوانان ایران به دست آمده به دلیل بی لیاقتی رهبران بی مصرف مانده است و در راه هدر شدن است.
نگاهی به تحولات یکسال گذشته به ما نشان می دهد که وقایع سریع اتفاق می افتد. امروز رسانه های خارج از کشور که چشم به سلطنت طلبان داشتند نظرها را متوجه اصلاح طلبان کرده اند . استقبالی که از کدیور در رادیو تلویزیون آمریکا شد از فرح پهلوی هم نشده بود ولی با پشتک واروی شیخ درمورد غزه و لبنان فقط رسواییش را چشمگیرتر کرد . پیش تر کوشش کدیور و یارانش در خارج از کشور برای دادن اعلامیه ای مشترک به سبب طرح مسأله سکولاریسم ناکام ماند و نشان داد جدایی دین از دولت که به صورت خواست حداقل جنبش درآمده به دست آنان قابل تحقق نیست.
پرده ی اصلاحات در حال فرو افتادن است و بازیگران هوادار استبداد اسلامی از صحنه خارج می شوند. نوبت اسلامگرایان گذشته است. ایران باید به آزادی و دموکراسی دست یابد حال باید دید چه کسانی برای تحقق این آرمان های مردمی و برپایی جمهوری ایرانی به صحنه ی سیاسی خواهند آمد.

حسن بهگر

فیلم مستند قاعدتا با هدف مشخصی و با ساختاری منطقی برای نشان دان یک واقعه یا طرحی از زندگی کسی و … ساخته می شود و گام به گام بیننده را با وقایع و جریانات مورد نظر آشنا می کند و قضاوت نهایی را به بیننده واگذار می نماید ولی اگر کسی با این توقع فیلم «ملکه و من» را نگاه کند در نهایت سرخورده خواهد شد. خانم ناهید سروستانی علت انتخاب سوژه ی خود را چنین توضیح می دهد که وقتی بعد از ساختن فیلم اولش «روسپیگری پشت حجاب »، به ایران برگشته به سبب تهیه آن آماج خشم ماموران اطلاعاتی جمهوری اسلامی واقع شده که او را که سابقه ی چپ داشته طاغوتی خطاب کرده اند. او می گوید خواسته است بداند که «طاغوت» چیست و چگونه زندگی می کند که مستوجب حمله و انتقاد است. البته پادشاهان در هر کشوری حتا در کشورهای مشروطه در تجمل زندگی می کنند و هنگامی که نگهبانان دست چندم آخوندها هم با بنز ضد گلوله رفت و آمد می کنند و جنتی عضو شورای نگهبان در محل کارش جاکوزی و حمام سونا گذاشته است دیگر صحبت از طاغوت بی معناست و حتی این کلمه هم از یاد همه رفته ولی خانم سروستانی اصراردارد که همان پرخاش وی را به سوی ساختن فیلم اخیرش سوق داده است.

مصاحبه با ناهید سروستانی در مورد فیلم فرح پهلوی

ساخته ی ناهید سروستانی (پرشون)

خانم سروستانی می­گوید که برای ساختن این فیلم با مشکلات زیادی روبرو بوده و پس از چهارماه انتظار و تلفن و نامه نگاری موفق به دیدارخانم فرح پهلوی شده است. علت تاخیر که خانم فرح پهلوی نیز در مصاحبه به آن اشاره کرده سابقه ی چپ خانم سروستانی بوده است. مصاحبه شونده نشان داده که اطلاعات مختصری هم در مورد احزاب چپ دارد و دستکم نام یکی دوتای آنها مانند حزب توده و فدایی را می داند ولی مشخص نیست که چرا در این میان مصاحبه کننده نام سازمانی را که در آن فعالیت می کرده نمی برد. جا داشت وقتی که از سابقه ی چپ خود یاد می­کند نام گروهی را نیز که به آن وابسته بوده ببرد تا بینندگان از موضع سیاسی فیلمساز اطلاع دقیق­تری کسب کنند. بخصوص که چپ بودن وی دستمایه ی تبلیغ برای فیلم شده، تحت این عنوان که چون خودش چپ بوده حالا نگاه متعادل تری به جریانات دارد.

ناهید سروستانی معترف است که بسیاری از پرسش ها را جرات نکرد ه مطرح کند چون سرنوشت فیلم بخطر می افتاده! تازه این فیلم تنها با خود سانسوری مستندساز روبرو نبوده است و بسیاری مطالب هم که فرح پهلوی راضی به طرح آنها نبوده، از آن جمله مسئلهٌ ثروت خانوادهٌ پهلوی، به کلی از قلم افتاده است .

فرح در میان درباریان تنها کسی است که دستکم مردم از او خاطره ی بدی ندارند و به همین خاطر چهرهٌ تبلیغاتی مناسبی است. دیگر اعضای خاندان مانند اشرف و شاپور غلامرضا و… که از چهره های منفور دربار بودند و هنوز داستان های طمعکاری و نادرستی شان بر سر زبان­هاست به کار تبلیغ نمی آیند. ما در این فیلم با زنی کمابیش عامی روبرو می شویم که بیشتر به مادرش شبیه است تا به فرحی که در اذهان مردم جا داشت. برای مثال به ناهید می گوید که کیفت را زمین نگذار چون می گویند بی پول می شوی! این سخن می توانست دستمایه خوبی برای فیلمساز بشود تا در زمینه ی عقاید خرافی فرح و دیگر اعضای خانواده اش و نیز دلبستگی آنها به اسلام و مراجع و آیت الله ها سؤالاتی طرح کند.

ولی وی از کنار این فرصت و نظایر آن می­گذرد و در نهایت فقط زنجموره می کند که ما فقیر بودیم و نانی برای خوردن نداشتیم و وقتی که فیلم شما را در تلویزیون می دیدم می خواستم مادرم هم مثل شما خندان باشد! این ظاهراً پایه ی آگاهی طبقاتی خانم بوده ولی از این شنیدنی تر پاسخ فرح پهلوی است. شهبانو می فرمایند می خواستی به من نامه بنویسی تا کمکت کنم !!؟ و مستند ساز هیچ نمی گوید!

ناهید سروستانی در سوئد زندگی می کند و می داند در این کشور اداره ای بنام سوسیال وجود دارد و کسی که نیازمند یاری است به پادشاه و ملکه ی این جا نامه نمی نویسد بلکه از آن اداره کمک می طلبد. او جاداشت بپرسد شهبانو در یک کشور مشروطه چکاره بودند که باید به من کمک می کردند؟ مگر ثروت مملکت ثروت شخصی شما بود؟ مگر فقط یک ناهید سروستانی بود که مشکل داشت؟ تکلیف هزاران خانواده­ی فقیر دیگر چه می شد؟ اعتیاد به قدرت و استفاده از امکانات کشور و مالیات مردم و پول نفت این تصور را برای صاحبان قدرت پیش می آورد که آنها صاحبان اصلی این امکانات هستند و فقط اگر دلشان خواست و مردم لابه و زاری کردند تکه پاره ای از آن را به عنوان صدقه به آنها می دهند. می بینیم که این طرز فکر هنوز هم بعد از سی سال در ذهن آنها خانه دارد. باید پرسید از این بابت خانوادهٌ پهلوی چه فرقی با احمدی نژاد دارد؟ همهٌ آنها مال مملکت را چون اموال شخصی به حساب می­آورند و محض جلب طرفدار حاتم بخشی می­کنند. فقط سر و وضعشان با هم فرق می­کند که در مورد احمدی نژاد ایجاد حسادت نمی­کند.

حالا همه ی گذشته پیشکش. ای کاش خانم سروستانی پی گیر داستان یکی از خدمهٌ قدیمی رضا پهلوی می شد که همین چندسال پیش به دلیل کبر سن درخواست بازنشستگی کرده بود که کار به دادگاه و روزنامه ها کشید و بالاخره شاهزاده با کمک وکلای درجه یک و صرف مخارج گزاف طرف را محکوم کرد و حاضر نشد مبلغی ناچیز به کسی که یک عمر به او خدمت کرده بود بپردازد و در پایان دادگاه دو انگشتش را به علامت پیروزی برای عکاسان و خبرنگاران دنیا نشان داد تا همه بدانند خانوادهٌ پهلوی فقط دست بگیر دارد و نم پس نمی­دهد!!؟

سوژه ی دیگری که از دست رفته است داستانی است که خود فرح آن را پیش می کشد و آن توافق قطب زاده با آمریکا برای تحویل شاه به جمهوری اسلامی بوده است که با همت سادات مشکل حل می شود . فیلمساز با پرسیدن جزئیات آن می توانست برگی بر صفحات عبرت انگیز تاریخ معاصر بیفزاید که متاسفانه از آن غفلت کرده است.

در نهایت چنین به نظر می اید که خانم سروستانی از این که به حضور شهبانو بار یافته و حسرت بدل نمانده بی نهایت مشعوف بوده و سر از پای نمی شناخته و ابایی نداشته که از همه چیز ، از سابقه سیاسی خود ، از فقر خانوادگی خود و حتا از قتل برادرش بدست خمینی مایه بگذارد تا دهان باز این حسرت را پر کند. طی دیداری از آرامگاه لیلا پهلوی که در هتل معروفی در لندن فوت کرد ( برخی صحبت از خودکشی از غم وطن کردندد تا استفاده ی سیاسی به خانواده برسانند) فیلمساز مساله را با قتل برادر خودش بدست خمینی مقایسه می­کند! فقط به این دلیل که هر دو جوانمرگ شده اند! قیاسی مع الفارق است و بی جا وبی معنا. قتل سیاسی را به حد مرگ معمولی یا حداکثر خودکشی فروکاستن کار زشت و نادرستی است. اعدام برادر این خانم با اعدام های سیاسی دوره ی شاه قابل مقایسه است نه مرگ دختر او ولی مصاحبه گر اصلاً علاقه ای به طرح این نوع مسایل ندارد. اعدامی های دوره ی شاه به حساب نمی­آیند (کاش بنا به سوابق چپی از دستور شاه برای اعدام ۱۱ زندانی در تپه اوین چیزی می گفت) ظاهراً! آن اعدامی ها و آنهایی که در دادگاه های فرمایشی محکوم شده و سال ها در زندان ماندند انگار نه انگار که جوان بودند ، خانواده داشتند، فرزند داشتند و…

یک قسمت فیلم هم مربوط است به جلسه ی مهمانی با حضور بازماندگان دربار آریامهر. گرچه ناهید سروستانی در این جلسه سخنی نمی گوید ولی فرصت کافی به حضار می دهد تا هر کدام به ترتیبی هنرنمایی کند. از این میان خانمی می گوید کسی که شاه شد خون شاهی همیشه در رگش جریان دارد! ما دیگر نمی دانستیم کودتا کردن گروه خونی مردم را هم عوض می کند! یکی دیگر می پرسد چرا حالا چپ ها خفه خون گرفته­اند؟ و خود پاسخ می دهد چون قبلا پول می گرفتند. طبیعی است کسانی که در چاپیدن مملکت از شرکای دربار بوده جز پول انگیزه ای نشناسند و همه را به چشم مزدور ببینند. تا مداخل بود مملکت هم بود، وقتی مداخل افتاد دست آخوند مملکت هم فراموش شد. این تصویر مشمئز کنندهٌ مردارخوارانی است که با حمایت از ملایان و سرکوب گروه های مخالف و حتا ملیونی که خواستار اجرای قانون اساسی مشروطیت بودند کشور را به فاجعه هدایت کردند و حالا دوقورت و نیمشان هم باقی است.

ناهید سروستانی برای توجیه نگاه به ظاهر غیرسیاسی خود می گوید من به عنوان یک مادر و یک زن شهبانو را ملاقات کردم ولی حتا نام فیلم خلاف این شهادت میدهد. امروز که نه شاهی مانده و نه سلطنتی باز صحبت از ملکه و شهبانوست و…

فیلمساز در برابر این پرسش که اعضای خانواده پهلوی زندگانی پرتجملی دارند به دفاع از آنان برمی­خیزد و می گوید به نظر ما که در اروپا زندگی می کنیم لوکس است! بسیار خوب، در آمریکا لوکس نیست؟ به چشم مردم آسیا و آفریقا چطور؟ مردم ایران در این باب چگونه فکر می­کنند؟ چه کسی قرار است با این دفاع ها قانع شود؟ به هر حال تا به حال معلوم نشده که مخارج این زندگی پرتجمل از کجا تأمین میشود. هر وقت هم از آقای رضا پهلوی در این زمینه سؤالی شده از کوره در رفته و بنای فحاشی به چپ ها و مارکسیست ها را گذاشته است.

در نهایت ناهید خانم می گوید این که آنها (خانوادهٌ پهلوی) چکارکردند برایم مهم نیست باید دید با اتفاقاتی که در ایران می افتد آیا گروه دیگری هست که اینطور خوب سازماندهی شده باشد؟ در فیلم مستند باید تعادلی در حرفها باشد و ابعاد مختلف واقعیت در برابر چشمان تماشاگر بنشیند وگرنه می­شود فیلم تبلیغاتی. خانم پرشون شما بعنوان نه یک مستند سازبی طرف بلکه بعنوان یک سلطنت طلب وارد معرکه شده اید و سابقه ی چپ و حتا اعدام برادرتان را مایه ی دست کرده اید. کار شما کار یک روزنامه نگار کنجکاو جستجوگر واقعیت و حقیقت نیست، کاری است خاص تبلیغاتچی ها. شما می خواهید با دستیاری خاندان پهلوی نمایشی حساب شده ، به دفعات از جانب درباریان بازبینی شده و سانسور شده را در معرض دید مردم بگذارید و تظاهار به غیرسیاسی بودن بکنید و گذشته ی خانواده ای را که مسبب انقلاب ۵۷ و خود موجب پیش آمدن فاجعه ای بنام جمهوری اسلامی شده است تطهیر کنید. درست است که در این کار موفق نشده اید ولی این از بار مسئولیت تان به عنوان مستندساز کم نمی­کند.

برای مصاحبه ناهید سروستانی در مورد فیلم به لینک زیر اشاره کنید:

مصاحبه با ناهید سروستانی در مورد فیلم فرح پهلوی